Politiek debat 'Vernieuw de zorg': verslag en film

Gegevens

Gemaakt op 28 april 2009

Een goede maand voor de Vlaamse verkiezingen woedt het maatschappelijk debat over de groeiende zorgvragen en het beperkte budget, over besparingen versus recht op zorg. Wij kozen dit moment uit om te vragen hoe de zorg best georganiseerd wordt en HOE de (verhoogde) middelen best worden ingezet. Lees het verslag en bekijk de videomontages van het debat van 25 april 2009!

Elf sprekers bogen zich in twee uurtjes over het brede onderwerp van zorgvernieuwing. Vijf middenvelders en zes politici zaten op het podium. Een zevende partij (SLP) was vertegenwoordigd in het publiek. Moderator Trui De Maré (VRT) stond voor een moeilijke opdracht. Om enige structuur aan te brengen, was het onderwerp verdeeld in drie thema’s:

1. vraagverduidelijking
2. voorzieningen & regelgeving
3. directe financiering

Het persoonsgebonden budget liep als een rode draad doorheen het debat. Over het PGB nam iedereen een duidelijke stelling in, en sommige standpunten waren verrassend. Zoals altijd heb je voorlopers, mensen die meegaan en anderen die op de rem staan. Maar als het debat één ding heeft duidelijk gemaakt, is het dit: we hebben al een lange weg achter ons. De geesten zijn gerijpt.

De videomontage is opgesplitst in drie delen. Daaronder kun je het uitgebreide verslag lezen.

In zijn welkomstwoord kaderde Patrick Vandelanotte (coördinator GRIP) het debat in de politieke campagne van GRIP en de mediacampagne over keuzevrijheid en zelfbeschikking. Daarna beet Peter Lambreghts (VGPH) de spits af. Hij stelde meteen dat personen met een handicap niet alleen zorg nodig hebben, maar vooral ondersteuning. De weg daarheen noemt hij zorgvernieuwing. Het kernwoord daarbij is vraagsturing: je moet luisteren naar de persoon en vertrekken van zijn vragen en noden. Nu is de zorg gebaseerd op het aanbod: als er ergens een plaatsje vrij komt, zoekt men een persoon voor wie dat aanbod eventueel geschikt is.

Vraagverduidelijking

Om de zorg vraaggestuurd te maken, moeten die vragen verduidelijkt worden. De één heeft daar al wat meer begeleiding bij nodig dan de ander, maar iedereen zou de mogelijkheid moeten hebben om een beroep te doen op vraagverduidelijking. Ook – of zeker – mensen met een verstandelijke beperking. Er zijn al heel wat initiatieven ontstaan, sommige al jaren en jaren geleden: zo is er EEP (Eigen Ervaringsdeskundig plan, waar mensen met een handicap hun expertise en ervaringen uitwisselen), maar ook PTP (Persoonlijke Toekomstplanning, waarbij de persoon een netwerk rond zich heen vormt) en trajectbegeleiding (individuele begeleiding).

Helaas is de financiering van die initiatieven erg versnipperd en sowieso niet voldoende. Ook rijst er een probleem wanneer de vraagverduidelijking niet onafhankelijk gebeurt, bijvoorbeeld door diensten begeleid wonen of thuiszorg.

Helga Stevens (N-VA) benadrukte dat de vraagverduidelijking autonoom moet kunnen gebeuren, dus los van organisaties die zelf diensten aanbieden, en ook los van de administratie. Bart Caron (Groen!) trad deze stelling bij, en betreurde dat voormalig minister van Welzijn Inge Vervotte hier geen oren naar had. Zij maakte het mogelijk dat trajectbegeleiding ook door dienstverlenende instanties kon gebeuren. Nieuwkomer Martine De Maght (Lijst Dedecker) gaf aan dat haar partij een groot voorstander is van zorg op maat, waarbij het individu centraal staat en de overheid minder moet betuttelen.

Discutant Peter Lambreghts besloot met de opmerking dat vraagverduidelijking, de basis van vraagsturing en dus van zorgvernieuwing, eigenlijk een prioriteit zou moeten zijn. Maar voorlopig ontbreekt een globale visie, zowel in de politiek als bij de administratie.

Voorzieningen willen een nieuwe, eenvoudige regelgeving

Jo de Niel (PPG) en Frank Cuyt (Vlaams Welzijnsverbond) brachten gezamenlijk de tweede stelling. Ze vertelden dat de huidige wetten en regels voortbouwen op een wet uit 1973 en dus hopeloos complex en verouderd zijn. Het personeel van het VAPH (Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap) kent zelf niet meer alle regels en is niet in staat om ze overzichtelijk te maken. Er is een complete omwenteling nodig: in het regelgevend kader én in de administratie. Met het PGB zal het VAPH moeten evolueren van 800 dossiers van erkende voorzieningen naar 40.000 dossiers van personen met een handicap.

Tom Dehaene (CD&V) gaf beide heren gelijk: de regelgeving is te complex geworden. Maar het VAPH heeft nu opdracht gekregen om hun versnipperde regeltjes in één overzichtelijke tekst te gieten. Op lange termijn moeten de regels beter op elkaar worden afgestemd, maar daarvoor moeten we eerst de resultaten afwachten van het PGB-experiment. Bart Van Malderen (SP.A) toonde zich iets ambitieuzer: hij is voorstander voor een nieuw Masterplan voor de hele welzijnssector. Vera Van der Borght (Open VLD) is als liberale natuurlijk ook voorstander van een vereenvoudiging. Daarbij stipt ze aan dat de regels er nu soms toe leiden dat voorzieningen bijv. het koken moeten uitbesteden. Dit kan soms goedkoper zijn dan de keuken herin te richten. Maar velen hebben schrik voor privatisering, terwijl die ook positieve kanten kan hebben.

Thomashuizen

Tijdens het debat viel herhaaldelijk het woordje "Thomashuizen". Martine De Maght (LDD) is een groot voorstander van deze kleinschalige voorzieningen. De grote mastodonten van voorzieningen moeten op termijn worden afgebouwd. Een medewerker van Inclusie Vlaanderen stelde vanuit het publiek een kritische noot bij de Thomashuizen. Bij deze commerciële instellingen zullen enkel de rijken terecht kunnen. De bedragen van de huidige PAB's en PGB's zijn hiervoor veel te laag en moeten dan ook verhoogd worden. Bart Van Malderen (SP.A) trad de man bij in zijn waarschuwing voor een klassenzorg. Martine De Maght (LDD) benadrukte dat Thomashuizen zorg op maat kunnen leveren.

Het PGB-experiment

De insteek van de voorzieningen over een hervorming van de regels en het VAPH, bracht de politici al gauw op het persoonsgebonden budget (PGB). Tom Dehaene (CD&V) verwees er meteen naar: eens we het PGB hebben uitgetest, kunnen we conclusies trekken om dit systeem eventueel te verfijnen en de regels te hervormen. Vera Van der Borght betreurde sterk dat het experiment er zo laat was gekomen en dat we al veel verder hadden kunnen staan. Voor Bart Van Malderen was dit precies zijn grootste verwijt naar de CD&V. Bart Caron (Groen!), de hoofdindiener van de resolutie, stelde dat het experiment er zelfs niet eens was gekomen, als hij niet samen met deze collega's zo hard aan de kar getrokken had. Tom Dehaene verdedigde zich door te verwijzen naar de vorige legislatuur (vijf jaar geleden zat CD&V niet in de regering). Hij stelde ook dat vernieuwing zijn tijd nodig heeft, terwijl Bart van Malderen eerder voor een versnelde operatie was.

Jo de Niel (PPG) waarschuwde voor overhaast te werk gaan, want het hele systeem moet fundamenteel veranderen. Maar nu is het wel tijd om eraan te beginnen. Hij benadrukte ook dat de hervorming moet gebeuren in overleg met alle betrokkenen van de sector. Frank Cuyt vreest vooral voor weerstand bij de administraties. Zij vrezen voor controleverlies en voor een exploderende kostprijs en kennen de gewoonte om te denken in termen van standaardproducten, eerder dan zorg op maat.

Het publiek

Voor en na de pauze kreeg het publiek de kans om enkele vragen te stellen. Helaas was er geen tijd om iedereen aan bod te laten, en ook in dit verslag kunnen we niet alle tussenkomsten opnemen. Eén vraag willen we u echter niet onthouden. "Ik ben gewoon een persoon met een handicap," zei iemand, "niet van één of andere organisatie. Ik kom eens luisteren of jullie dat wel menen, dat jullie met ons willen praten en niet alleen over ons." De man pleitte vurig tegen de aanbodgestuurde zorg. Nu moeten de mensen zich aanpassen aan de voorzieningen, en ze worden in een hokje geplaatst, ook door de administratie.

Jo de Niel (PPG) antwoordde dat dit precies is wat zij ook zeggen. Voorzieningen willen rechtstreeks in dialoog gaan met de personen over de gewenste ondersteuning, rechtstreekse contracten afsluiten en rechtstreekse betalingen ontvangen van de persoon die de diensten ontvangt. Met andere woorden: een PGB-systeem. De man uit het publiek wilde graag dat Tom Dehaene nog even reageerde. De CD&V'er verwees naar het lopende experiment en wees terloops nog op het belang van mantelzorg, voor co-moderator Patrick hem de mond snoerde, omdat het tijd was voor koffie.

Directe financiering: vijf eisen

Jos Huys (GRIP) blikte terug op de voorbije legislatuur en stelde vast dat directe financiering stiefmoederlijk wordt behandeld. Het PAB maakt slechts 5% uit van het totale VPAH-budget. Bovendien gaan alle middelen van de Nationale Loterij en 75% van het uitbreidingsbeleid naar zorg in natura en het VIPA (voor de bouw van voorzieningen). Hij legde vijf concrete eisen op tafel:

1. Minstens 50% van het uitbreidingsbeleid moet naar directe financiering gaan;
2. De overschotten van PAB's moeten opnieuw naar directe financiering gaan;
3. Het maximumbedrag voor een PAB moet even hoog zijn als het maximumbedrag voor zorg in natura (= kostprijs voor een plaats in een nursingtehuis);
4. Nieuwe initiatieven moeten een kans krijgen en mogen niet belemmerd worden door de strenge regels en kwaliteitscriteria;
5. Men moet directe financiering dringend invoeren in andere domeinen en sectoren (onderwijs, tewerkstelling, thuiszorg...)

Hoewel deze eisen heel concreet zijn, gingen de politici slechts in op de eerste twee punten. Vera Van der Borght waarschuwde i.v.m. punt twee dat de PAB overschotten geen structurele budgetten zijn. Als men zo'n overschot gebruikt voor een extra PAB, loopt men het risico dat men dit PAB voor het volgende jaar niet kan garanderen. Het eerste punt bracht de discussie naar een essentiële vraag over het PGB.

Persoonsgebonden budget = HET nieuwe systeem?

Bart Van Malderen (SP.A) stelde dat de verdeling van het VAPH-budget zal afhangen van de gebruikers zelf. Eens het PGB algemeen is ingevoerd, zal men kunnen kiezen tussen voorzieningen en persoonlijke assistentie of een combinatie van beide. Volgens hem mag het dan ook niet de bedoeling zijn om van het PGB een zorgvorm te maken naast PAB en zorg in natura. Het moet algemeen worden ingevoerd. Frank Cuyt (Vlaams Welzijnsverbond) bevestigde dat de voorzieningen één systeem willen.

Op de vraag of hij voorstander is van een invoering van het PGB als algemeen systeem, herhaalde Tom Dehaene dat men de resultaten van het experiment moet afwachten. Misschien zal op termijn eventueel blijken dat dit een visie kan zijn. Terwijl de andere politici druk gesticuleerden bij deze afwachtende houding, schoot Vera van der Borght bijna uit haar sloffen: "Het is een roep van de hele sector! Ook de voorzieningen, zowel de pluralistische als de christelijke, beginnen in te zien dat het PGB het enige goede antwoord is."

Jos Huys (GRIP) mocht het thema afsluiten. Even was hij sprakeloos, verrast door het eensgezinde pleidooi voor PGB. Niettemin benadrukte hij zijn vijf eisen. Als men inderdaad voorstander is van directe financiering, kan men ook op heel korte termijn een verschil maken met enkele concrete maatregelen.

Slotbeschouwing

Nadat de politici elk hun visie over zorgvernieuwing hadden samengevat in 30 seconden, behield GRIP het laatste woord voor zich. Viviane Sorée had tijdens het debat verslag genomen en stipte de besproken aandachtspunten één voor één aan. In haar overzicht voegde ze per thema ook nog enkele stellingen of reacties toe. Een greep uit dit overzicht:

1. Vraagverduidelijking: dit is de sleutel tot zorgvernieuwing. Er zijn niet genoeg middelen voor en ze worden niet doordacht ingezet . Dit getuigt van geen visie. Bovendien heeft iedereen recht op een netwerk. Heel wat mensen met een handicap zijn sociaal geïsoleerd. Zij mogen niet vergeten worden en uitgesloten van de hele zorgvernieuwing.
2. Voorzieningen: het VIPA is een blok aan het been van de zorgvernieuwing. Bakstenen en ondersteuning moeten losgekoppeld worden van elkaar.
3. Directe financiering: ondanks de genoemde risico's, zou men toch een manier moeten vinden om te vermijden dat het budget voor PAB (dus ook de overschotten) van hun doel worden afgewend.

Tenslotte trad Viviane Danny Reviers bij, die vanuit het publiek had opgemerkt dat niemand nog had gesproken over kwaliteit van bestaan. Dit is nochtans waar het allemaal over gaat. En kwaliteit van bestaan betekent: echte keuzes kunnen maken.

Meer info over het PGB vindt u ook op www.persoonsgebondenbudget.be