Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
Verzekeringsproblemen van mensen met een chronische ziekte of
handicap en hun omgeving
Standpunt van het Vlaams Patiëntenplatform vzw
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
2
Inhoud
Inleiding 3
1. Recht op verzekering 4
1.1 Een veralgemeend recht op verzekering 4
1.1.1 Nieuwe wettelijke regelingen 4
1.1.2 Recente wetsvoorstellen 5
1.1.3 Naar initiatieven in de Europese Unie? 6
1.2 Een recht op levenslange verzekeringen 7
1.3 Een recht op individuele voortzetting van collectieve verzekeringen 8
2. Aanvaardbare voorwaarden 9
2.1 Geen enkele discriminatie meer omwille van ziekte of handicap 9
2.2 Vragenlijsten, polisvoorwaarden en andere documenten in duidelijke en klare taal 9
2.3 Verankerde contractuele bepalingen 10
2.4 Individuele voortzetting van een verzekering bij het verlaten van een collectieve polis
2.5 Medische informatie, genetische tests en respect voor de privacy 10
3. Betaalbare verzekeringen 12
3.1 Een betaalbare verzekering 12
3.2 Premiezekerheid voor cliënten 13
4. Participatie van, en overleg met patiëntenverenigingen 13
5. Samenvatting 14
6. Verwachtingen van het Vlaams Patiëntenplatform vzw 14
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
3
Inleiding
Private of particuliere verzekeringen spelen een steeds belangrijkere rol. Elke persoon of gezin heeft
immers behoefte aan een behoorlijke, aangepaste en betaalbare financiële beveiliging via ondermeer
brandverzekering, reisverzekering, hospitalisatie- en andere gezondheidsverzekeringen, schuldsaldoverzekering
(voornamelijk bij het lenen voor de aankoop van een woning), familiale en andere
aansprakelijkheidsverzekeringen.
Gezonde en kapitaalkrachtige mensen kunnen gemakkelijk verzekeringen afsluiten. Personen met een
chronische ziekte of handicap en hun gezin, worden door verzekeraars echter als een ‘hoger’ risico
beschouwd en kunnen daarom vaak geen goede verzekeringsovereenkomst bekomen of betalen. Uit
de Enquête naar de Arbeidskrachten van het Nationaal Instituut voor Statistiek in 2002 blijkt dat 16,2%
van de personen tussen 15 en 64 jaar te kampen heeft met een handicap of een langdurig
gezondheidsprobleem. Het gaat dus om een niet te verwaarlozen groep binnen de bevolking.
Mensen met een chronische ziekte zijn structurele gebruikers van zorg. Ze hebben langdurig en
regelmatig gezondheidsklachten als gevolg van een permanente lichamelijke of psychische
aandoening. Het Vlaams Patiëntenplatform vzw hanteert een definitie waarin de patiënt als persoon
centraal staat en die het patiëntenperspectief benadrukt:
“ Een chronisch zieke is een persoon die lijdt aan een aandoening die de persoon fysiek en/of
psychisch aantast, diagnostisch al dan niet kan worden vastgesteld, een langdurige zorg en/of
medische controle kan inhouden, zichtbare en/of onzichtbare beperkingen veroorzaakt, geen zekerheid
heeft op geheel of gedeeltelijk herstel, progressief, fluctuerend of stabiel kan verlopen, al dan niet kan
leiden tot een geheel of gedeeltelijk verlies van autonomie, een vermindering van levenskwaliteit
veroorzaakt en ernstige gevolgen heeft op medisch, en/of sociaal, en/of financieel vlak voor de
betrokkene en zijn omgeving.”
Enkele voorbeelden van de meest schrijnende problemen die personen met een chronische ziekte of
handicap ondervinden als gevolg van het beleid of de praktijken van verzekeringsmaatschappijen zijn:
- de weigering om een polis af te sluiten omwille van een chronische ziekte of handicap;
- de weigering om een collectieve verzekering die een persoon met een chronische aandoening
of een beperking via een bedrijf of instelling aanging (soms met zijn/haar gezin), om te zetten in
een individuele verzekering na ontslag of werkonbekwaamheid;
- de vordering van onmenselijk hoge premies;
- de weigering van uitbetaling van verzekeringsprestaties bij schadegeval omwille van een ‘reeds
bestaande’ ziekte of handicap;
- het willekeurig opzeggen van de overeenkomst door verzekeringsmaatschappijen.
Verzekeraars zijn ondernemers die winst willen maken. Het algemeen toepassen van het
solidariteitsprincipe of het verzekeren van de ‘gewone markt’ zodat iedereen effectief de kans heeft om
een verzekering aan te gaan, zien zij niet als hun opdracht. Hierdoor worden binnen de
verzekeringswereld gelijke kansen meer dan eens met de voeten getreden.
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
4
Standpunt Vlaams Patiëntenplatform vzw :
Het Vlaams Patiëntenplatform vzw is van oordeel dat dringend bevredigende oplossingen moeten
worden gevonden voor de verzekeringsproblemen die mensen met een chronische aandoening of
handicap ondervinden. Het VPP vraagt dan ook van alle betrokken beleidsinstanties bijzondere
aandacht voor:
- een recht op verzekering voor de belangrijkste ‘levensrisico’s’;
- aanvaardbare voorwaarden;
- betaalbare verzekeringen;
- participatie en overleg van patiënten/ consumenten inzake verzekeringen.
Bepaalde nieuwe, wettelijke regelingen brengen gunstige evoluties met zich mee voor personen met
een chronische ziekte of handicap en voor consumenten in het algemeen. Voorbeelden zijn de
antidiscriminatiewet en de wet op de patiëntenrechten. In de toepassing van deze en andere wettelijke
regelingen streeft de rechtspraak van hoven en rechtbanken ook al naar een correcter evenwicht tussen
verzekeraar en verzekerde bijvoorbeeld wanneer er sprake is van onopzettelijke onjuiste mededelingen
aan de verzekeraar of wanneer het gaat over de verdeling van de bewijslast tussen verzekeraar en
verzekerde of over (niet-)verzekering van vooraf bestaande ziekten of aandoeningen.
Hoe lovenswaardig deze evoluties ook (kunnen) zijn, toch blijven ze veel te vaag of te onduidelijk. Het
VPP meent daarom dat naast een mentaliteitsverandering ook nieuwe, goed doordachte en degelijk
voorbereide wetgevende initiatieven noodzakelijk zijn.
1 Recht op verzekering
1.1 Een veralgemeend recht op verzekering
Voor het uitbouwen van een menswaardig leven heeft iedereen nood aan een minimumregeling die een
aantal verzekeringen bevat. Mensen met een chronische ziekte of handicap en hun familie worden dan
niet langer voor allerlei verzekeringen uitgesloten. Op deze nood wordt ingespeeld door nieuwe
wettelijke regelingen, door recente wetsvoorstellen maar ook door Europese initiatieven.
1.1.1 Nieuwe wettelijke regelingen
• Op grond van de nieuwe antidiscriminatiewet (wet 25 februari 2003, B.S. 17 maart 2003)
mogen mensen met een chronische ziekte, mensen met een handicap en hun omgeving niet
langer gediscrimineerd worden voor alles wat te maken heeft met levering van goederen of
diensten. Dat geldt dus ook op vlak van verzekeringen. De verzekeraar moet aantonen dat hij
een objectieve en redelijke rechtvaardiging heeft om een persoon met een chronische ziekte of
handicap een bepaalde verzekering te weigeren of om hem slechts tegen veel zwaardere
voorwaarden of premies te verzekeren. Het probleem om een verzekering af te sluiten of van
uitsluitingen omwille van gezondheidstoestand of handicap, zal zich hierdoor hopelijk minder
stellen.
Toch vreest het Vlaams Patiëntenplatform vzw dat deze wet niet alle problemen oplost. Het is
immers uiteindelijk de rechter die een ‘redelijke en objectieve rechtvaardiging’ beoordeelt. Ook
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
5
het probleem van de betaalbaarheid van verzekeringspremies blijft schrijnend. Recente
ervaringen tonen aan dat in de praktijk nog niets veranderde.
Het Centrum voor Gelijkheid van Kansen en Racismebestrijding kreeg in het kader van de
antidiscriminatiewet een ruime beoordelings- en bemiddelingsopdracht. Het Vlaams
Patiëntenplatform vzw hoopt dat het Centrum mee krachtdadig zal optreden tegen elk misbruik
inzake verzekeringsweigering en - uitsluiting en eveneens tegen de onbetaalbaarheid van
premies.
• Door de nieuwe wet op de patiëntenrechten (wet 22 augustus 2002, B.S. 26 september 2002)
verbetert het juridisch statuut van patiënten aanzienlijk. Ook inzake verzekeringen wijzigt deze
wet (art.19 ter aanpassing van art 95 van de wet op de landverzekeringsovereenkomst)
ingrijpend de medische informatie van verzekerden naar verzekeraars bij het sluiten of
handhaven van allerlei verzekeringscontracten:
- Elke kandidaat - verzekerde kan vrij kiezen welke arts hij raadpleegt om geneeskundige
verklaringen af te leveren met betrekking tot zijn of haar gezondheidstoestand. Deze
verklaringen moeten zich steeds beperken tot een beschrijving van de huidige
gezondheidstoestand (§ 1 lid 1).
- Bij het afleveren van allerlei attesten krijgt deze vrij gekozen arts een belangrijke rol en
verantwoordelijkheid. Zo moet hij steeds nagaan of ‘zijn patiënt’ niet onder druk van de
verzekeraar handelt.
- Het medisch onderzoek dat noodzakelijk is voor het sluiten en uitvoeren van een
verzekeringscontract, mag enkel steunen op de huidige gezondheidstoestand van de
kandidaat–verzekerde. Er mag in geen geval gebruik gemaakt worden van technieken
van genetisch onderzoek om te peilen naar de toekomstige gezondheidstoestand.
- Private verzekeraars moeten verplicht beroep doen op adviserende artsen die eveneens
duidelijke verplichtingen moeten naleven ter bescherming van de rechten van elke
verzekerde. De medische verklaringen mogen enkel worden bezorgd aan de adviserend
arts van de verzekeraar. Deze arts mag de verzekeraar enkel informatie geven die
relevant is voor het te dekken risico. Wanneer er geen risico meer bestaat voor de
verzekeraar, moet de adviserend arts alle geneeskundige verklaringen terugbezorgen op
verzoek van de verzekerde of, in geval van overlijden, op verzoek van de
rechthebbenden.
Samenvattend benadrukt deze wet dat rond medische informatie in de private verzekeringen,
dwingend en permanent aandacht moet gaan naar het beschermen van de privacy of de
persoonlijke levenssfeer van elke verzekerde.
• Als mogelijk uitgangspunt voor een recht op basisverzekeringen verwijst het Vlaams
Patiëntenplatform vzw naar de recente instelling van de basis-bankdienst (wet van 24 maart
2003, B.S. 15 mei 2003). Deze maatregel heeft als doel sociale uitsluiting te voorkomen en
iedereen de kans te geven een bankrekening te openen en over een bankkaart te beschikken.
Banken mogen hiervoor een forfaitair bedrag vragen. Elke kredietinstelling die een hoger aantal
basis-bankdiensten beheert dan proportioneel voorzien is, kan een tegemoetkoming vragen bij
een zogenaamd Compensatiefonds.
1.1.2 Recente wetsvoorstellen
Tijdens de vorige legislatuur zijn reeds door verschillende parlementsleden wetsvoorstellen ingediend
om te komen tot een zogenaamde basisdienst (meestal met een recht op die verzekeringen) inzake
bepaalde verzekeringen.
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
6
• Zo was er een wetsvoorstel (B. Senaat, 2-1434/1, 22 januari 2003, Francis Poty, Philippe
Mahoux) waardoor verzekeringsondernemingen niet langer zouden mogen weigeren om tegen
een redelijke premie en onder normale voorwaarden, een basisdienst te verlenen ondermeer
inzake levensverzekeringen verbonden aan hypothecaire lening,
aansprakelijkheidsverzekeringen motorrijtuigen, brandverzekering voor eenvoudige risico’s en
aansprakelijkheidsverzekeringen privé-leven.
• Een ander wetsvoorstel (B. Senaat 2/1112/1, 23 april 2003, François Roelants du Vivier) wil de
toekenning van een hypotheeklening voor bepaalde categorieën van personen
vergemakkelijken. Uitgangspunt is hier dat voor de meeste mensen het verwerven van een
eigen woning van bijzonder belang is in hun leven. Hiervoor sluiten ze meestal een
hypotheeklening maar ook een schuldsaldoverzekering (waarbij de verzekeraar het geleende
kapitaal aan de kredietinstelling uitkeert bij overlijden).
Wanneer de aanvrager echter een ziekte of een handicap heeft, is het verkrijgen van een
schuldsaldoverzekering moeilijk of niet betaalbaar. Hierdoor komt ook het afsluiten van de
hypotheeklening vaak op de helling te staan. De overlevende partner of familie wordt hier voor
financieel gestraft: hij of zij moet de lening volledig terugbetalen. Het wetsvoorstel wil hier
verandering in brengen.
• Een ander voorstel beoogt een uitvoerige regeling met minimumregels of -waarborgen in de
aanvullende verzekering voor gezondheidsverzorging (Kamer, DOC 51 0266/001, 9 oktober
2003, Simonne Creyf).
Het doel is voornamelijk deze verzekering levenslang te laten gelden, toegang tot een
individuele verzekering te waarborgen na afloop van een collectieve verzekering, bepaalde
onbillijke uitsluitingen of andere voorwaarden te weren, éénzijdige wijzigingen van voorwaarden
te verbieden en tariefzekerheid te bieden.
1.1.3 Naar initiatieven in de Europese Unie?
In de Europese Unie worden initiatieven genomen die ook in ons land verbetering kunnen brengen in de
rechten van patiënten en personen met een handicap in verband met verzekeringen.
• Door het E.G. verdrag (verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, artikel 13) zijn
reeds maatregelen genomen met het oog op het bestrijden van discriminaties op verschillende
gronden waaronder (wat in de huidige context toch van groot belang is) geslacht, handicap en
leeftijd.
Op een aantal gebieden (arbeidsmarkt, beroepsopleidingen) zijn reeds ingrijpende maatregelen
getroffen die door alle E.U. lidstaten dwingend moeten worden uitgevoerd. Op basis hiervan
heeft de Europese Commissie recent werk gemaakt van een richtlijn – voorstel ‘tot uitvoering
van het beginsel van gelijke behandeling van vrouwen en mannen bij de toegang tot, en de
levering van goederen en diensten’ (Com/2003/657, 5 november 2003), thans voor advies in
bespreking bij het Europees Parlement).
Bij de beoogde ‘diensten’ waarvoor discriminaties tussen mannen en vrouwen op termijn (6 à 8
jaar) moeten worden voorkomen en uitgebannen, is er nadrukkelijk sprake van verzekeringen.
Alle discriminaties moeten worden weggewerkt ondanks de door de meeste verzekeraars
ingeroepen verschillen inzake levensverwachting, gedragspatronen (vooral bij
autoverzekeringen) en consumptie ( bij gezondheidsverzekeringen).
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
7
De voorgestelde maatregelen zullen binnenkort effectief worden opgenomen in een richtlijn van
de Europese Raad.
Het Vlaams Patiëntenplatform vzw is van mening dat de rechtsgronden en beweegredenen die
ingeroepen worden voor het wegwerken van elke ongelijke behandeling tussen vrouwen en
mannen inzake verzekeringen, even goed of met enige aanpassing, kunnen gelden voor het
wegwerken van discriminatie tussen personen met of zonder handicap en mogelijk ook tussen
personen met of zonder chronische ziekte of aandoening. Het VPP verwacht dan ook dat alle
voorbereidende werkzaamheden met spoed worden gestart en tot een goed einde worden
gebracht.
• Door het Europees Parlement is in 2000, op grond van een verslag van Michel Rocard,
bijzondere aandacht besteed en gevraagd voor de problematiek van de zogenaamde
aanvullende ziektekostenverzekering (P.B. E.G. C 223, 8 augustus 2001, resolutie Europees
Parlement, C 204, mei 2001, advies Economisch en Sociaal Comité). De Europese Commissie
werd hierbij met aandrang gevraagd om een wetgevend initiatief te nemen, liefst via een
richtlijn, waardoor alle nodige maatregelen worden opgelegd om het sociaal karakter (met
algemene toegang voor iedereen) van de aanvullende ziektekostenverzekeringen te
waarborgen.
Het Vlaams Patiëntenplatform vzw acht het noodzakelijk dat onmiddellijk gevolg wordt gegeven aan
dit nadrukkelijk verzoek van het Europees Parlement. Het treffen van deze en andere maatregelen
op Europees niveau moet het mogelijk maken om de beoogde sociale bescherming voor alle E.U.
landen te laten gelden en meteen ook alle concurrentie en andere bezwaren van verzekeraars te
ontzenuwen.
1.2 Een recht op levenslange verzekeringen
Verzekeringen worden afgesloten met het oog op zekerheid naar de toekomst. Ondermeer voor
gezondheidszorg en overlijdensdekking is een levenslange verzekering een belangrijk gegeven, zeker
voor personen met een chronische aandoening of beperking. Praktijken waarbij verzekeraars
(zogenaamd op verzoek van de verzekerde) ziekteverzekeringen afsluiten voor slechts een beperkte
duur, bijvoorbeeld van jaar tot jaar, kunnen niet geduld worden.
Tevens moet worden voorkomen dat de polis onder een of ander voorwendsel omwille van een ziekte of
handicap, door de verzekeraar wordt opgezegd bij het aangeven van schadegevallen.
Concreet moet er een wettelijke regeling komen waarbij de verzekeraar enkel nog de mogelijkheid heeft
om de polis op te zeggen in situaties waarin de premie niet meer betaald wordt door de correct
geïnformeerde cliënt. De verzekeraar moet dan wel zijn informatieplicht t.a.v. cliënten naar behoren
nakomen in een situatie van niet-betaling en die cliënten nadrukkelijk wijzen op de ernst van de nietbetaling.
De cliënt kan daarentegen wel zijn polis op elk moment opzeggen.
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
8
1.3 Een recht op individuele voortzetting van collectieve verzekeringen
In de praktijk gebeurt het steeds meer dat personen (soms zelfs met andere gezinsleden) opgenomen
zijn in een collectieve verzekering, afgesloten door de werkgever of een andere instelling.
Dergelijke verzekeringen bieden vaak dekking voor risico’s die met de levensloop ernstiger of
gevaarlijker worden. Voorbeelden van risico’s zijn:
- overlijden, onder meer gedekt in schuldsaldoverzekeringen;
- gezondheidstoestand, onder meer gedekt in hospitalisatie– of gezondheidszorgverzekeringen;
- verzekeringen m.b.t. gewaarborgd inkomen.
Iedereen die in een collectieve verzekering is opgenomen, maar daaruit valt (bijvoorbeeld bij verlies van
werk), moet het recht hebben om de verzekering op individuele basis verder te zetten.
Dit recht moet worden gewaarborgd in alle polissen, zoals onder meer in gezinsverband, waarin een
groep personen verzekerd zijn; wie die groep (bijvoorbeeld het gezin) verlaat moet de desbetreffende
verzekering individueel verder kunnen zetten.
Minimaal moet voor elke collectieve verzekering als regel gelden dat er nooit enige verandering kan in
worden aangebracht waardoor de rechten van de verzekerde kunnen worden verminderd. Dit geldt
vooral wanneer de collectieve verzekering naar een andere verzekeraar overgaat. Wanneer er een
verandering plaatsvindt, geldt er een maximale informatieplicht door de werkgever of inrichter van de
verzekering en alle betrokken verzekeraars.
Het Vlaams Patiëntenplatform vzw hoopt dat de in België optredende verzekeringsmaatschappijen zelf
de nodige maatregelen nemen om hun collectieve verzekeringspolissen met de nodige duidelijke
clausules aan te passen. Indien dit niet het geval is, wenst het Vlaams Patiëntenplatform vzw dat
parlementsleden en bevoegde ministers spoedig de nodige, wettelijke initiatieven nemen.
Mede tegen de achtergrond van recente wettelijke regelingen of andere nationale en Europese
initiatieven, maar ook tegen de achtergrond van de té talrijke schrijnende discriminaties in de praktijk,
eist het Vlaams Patiëntenplatform vzw de waarborg van een recht op verzekering.
Dit recht op verzekering moet alleszins, onder nader te bepalen maar geenszins beperkende
voorwaarden, levenslang gelden voor:
- alle aanvullende verzekeringen inzake gezondheidszorgen en medische hulp;
- alle overlijdensverzekeringen (schuldsaldo- en levensverzekeringen);
- alle familiale en gelijkaardige aansprakelijkheidsverzekeringen.
Bovendien moet iedereen die in een collectieve verzekering is opgenomen, het recht hebben om deze
verzekering verder te zetten op individuele basis.
In afwachting van overheidsinitiatieven wenst het VPP dat verzekeringsmaatschappijen in België zelf de
nodige maatregelen nemen.
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
9
2 Aanvaardbare voorwaarden
2.1 Geen enkele discriminatie meer omwille van ziekte of handicap
De toegang tot een aantal levensnoodzakelijke verzekeringen (schuldsaldoverzekering,
levensverzekering, hospitalisatieverzekering, familiale aansprakelijkheidsverzekering,…) wordt voor
sommige mensen moeilijk of zelfs onmogelijk gemaakt, louter omwille van hun ziekte of handicap.
De antidiscriminatiewet (wet 8 oktober 2002, B.S. op 17 maart 2002 - zie 1.1.1) moet een einde maken
aan de discriminatie van mensen met een chronische ziekte of een handicap.
De verzekeraar moet alleszins zelf aantonen op basis van welke ‘objectieve en redelijke
rechtvaardiging’ hij de chronisch zieke of persoon met een handicap, die een verzekering aanvraagt,
weigert of waarom hij hem enkel tegen zwaardere voorwaarden of premies wenst te verzekeren.
Een strikte, zonodig gedwongen naleving van deze verantwoordingsplicht (mede door het Centrum voor
Gelijkheid van Kansen) kan een eerste aanzet zijn tot een mentaliteitsverandering. Hierdoor zal het
probleem van uitsluiting omwille van gezondheidstoestand of handicap zich in de toekomst hopelijk
minder stellen.
2.2 Vragenlijsten, polisvoorwaarden en andere documenten in duidelijke en klare taal
• In de praktijk worden talrijke verzekeringen gesloten zonder dat voorafgaand duidelijke
vragenlijsten door de consument worden ingevuld. Ook wanneer dit wel het geval is, bevatten
die vragenlijsten geregeld vragen die direct of indirect in strijd zijn met de privacywetgeving (zie
2.5). Ook zijn vragen soms onduidelijk geformuleerd (zodat de verzekeringsmaatschappij die
vragen achteraf kan ‘interpreteren’), of krijgt de verzekerde consument geen kopie of exemplaar
van de ingevulde vragenlijst.
• Verzekeringspolissen zijn vaak opgesteld in een onbegrijpelijke taal. Daardoor kan de
verzekeraar het contract achteraf zo interpreteren dat hij zo weinig mogelijk vergoedingen of
andere prestaties moet uitkeren. Krachtens de wet zelf moeten alle clausules in een
nauwkeurige en voor iedereen begrijpelijke taal geformuleerd worden: zij mogen geen clausules
bevatten die inbreuk plegen op de gelijkwaardigheid tussen de verbintenissen van verzekeraar
en verzekerde (K.B. 22 februari 1991, algemeen controlereglement, art.14).
• Naast onbegrijpelijke clausules hanteren verzekeraars in hun polissen nog te vaak een enge of
restrictieve interpretatie van bepaalde begrippen.
- Voorbeelden met betrekking tot de hospitalisatie- en gezondheidszorgverzekeringen:
het begrip ziekenhuis wordt in polissen vaak gereduceerd tot ‘algemeen ziekenhuis’
zodat voor bepaalde opnames geen terugbetaling van medische kosten wordt
voorzien. Eigenlijk dient het begrip ‘ziekenhuis’ aan te sluiten op de meest recente
evolutie terzake en dus niet alleen te slaan op algemene ziekenhuizen maar ook op
psychiatrische ziekenhuizen, MS klinieken, pijnklinieken, palliatieve eenheden en
andere instellingen waar een persoon met een chronische ziekte wordt opgenomen en
behandeld.
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
10
- Meer algemeen wordt een uitsluiting van ‘opzet’ of ‘opzettelijk veroorzaakte schade’
vaak in polissen opgenomen of toegepast. Wanneer er volgens de verzekeraar sprake
is van opzet, verleent hij geen tussenkomst in kosten of schadevergoeding. Bij
zelfmoord heeft dit bijvoorbeeld tot gevolg dat de verzekeraar niet tussenkomt in de
kosten voor medische verzorging of voor de vergoeding van de schade aan anderen
veroorzaakt, omdat niet alleen de daad maar ook alle gevolgen daarvan als ‘opzet’
worden beschouwd. Toch gaat het hier meestal om een handeling als gevolg van een
geestelijke chronische ziekte, aandoening of stoornis waarbij de betrokkene eventueel
wel de zelfmoord maar niet alle ‘andere gevolgen’ heeft gewild. In levensverzekeringen
is verzekering van zelfmoord na een jaar overigens krachtens de wet zelf verplicht.
Het Vlaams Patiëntenplatform vzw wenst dat verzekeraars hun sociale verantwoordelijkheid op alle hier
besproken domeinen, daadwerkelijk opnemen en zich daarbij houden aan hun goeder-trouw-plicht zoals
zij dit zelf eisen van hun verzekerden.
2.3 Verankerde contractuele bepalingen
Verzekeraars brengen in lopende verzekeringscontracten meer dan eens veranderingen aan met het
argument dat ze nieuwe wetgeving volgen of het contract na een bepaalde risicoanalyse ‘moeten’
herzien.
Voor het Vlaams Patiëntenplatform vzw is het onaanvaardbaar dat verzekeraars op basis van een
dergelijke argumentatie eenzijdig kunnen beslissen of een contract aangepast mag worden.
Eens een verzekering is afgesloten en de polis onderschreven, mag de verzekeraar geen bepalingen
meer eenzijdig wijzigen. Ook op dit punt is de bescherming van de consument een fundamenteel
principe.
2.4 Individuele voortzetting van een verzekering bij het verlaten van een collectieve polis
Bij de overgang van gelijk welke collectieve polis naar een individuele polis (zie ook 1.3), moeten alle
voorwaarden die in de collectieve polis zijn opgenomen, overgenomen worden in een betaalbare,
individuele polis. De verzekeraar mag in geen geval van de overgang gebruik maken om mensen met
een chronische ziekte of handicap uit te sluiten of aan strengere voorwaarden te onderwerpen.
Voorwaarden en termijnen in verband met het overstappen van een collectieve naar een individuele
polis, kunnen in geen geval eenzijdig door verzekeraars bepaald worden.
2.5 Medische informatie, genetische tests en respect voor de privacy
• Medische vragenlijsten bevatten nog te vaak indiscrete, misplaatste of zelfs onwettige vragen.
Het recht om vragen te stellen over de gezondheidstoestand van iemand is geen absoluut
recht; het moet steeds ter goeder trouw en in overeenstemming met de wettelijke bepalingen
worden uitgeoefend.
• Dankzij de evolutie in de wetenschap kunnen menselijke genen grotendeels in kaart worden
gebracht. Dit is ongetwijfeld positief voor de preventie en de behandeling van ziektes en
aandoeningen. Hierdoor rijzen echter ook vragen. De vrees ontstaat namelijk dat informatie
over de menselijke genen voor andere dan medische doeleinden gebruikt zal worden,
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
11
bijvoorbeeld door verzekeringsmaatschappijen om klanten met ‘betere’ genen te selecteren of
anderen uit te sluiten.
De wet op de patiëntenrechten (22 augustus 2002, art. 19 § 1 lid 3 ter vervanging van art. 95
van de wet van 25 juni 1992 op de landverzekeringsovereenkomst) stelt het basisprincipe nu
zeer duidelijk:
“Het medisch onderzoek, noodzakelijk voor het sluiten en het uitvoeren van een
overeenkomst, kan slechts steunen op de voorgeschiedenis van de huidige
gezondheidstoestand van de kandidaat–verzekerde en niet op technieken van
genetisch onderzoek die dienen om de toekomstige gezondheidstoestand te bepalen.”
De wet van 25 januari 1992 op de landverzekeringsovereenkomst (art 5) bepaalt trouwens van
in het begin dat genetische gegevens in geen geval mogen worden meegedeeld. De wet op de
patiëntenrechten verbiedt nu uitdrukkelijk het gebruik van genetisch onderzoek om de
toekomstige gezondheidstoestand van een kandidaat–verzekerde te bepalen. Er mag enkel
worden uitgegaan van de huidige gezondheidstoestand van de cliënt. De verzekeraar kan wel
een medische vragenlijst voorleggen of een medisch onderzoek aanvragen of zelfs opleggen.
Genetische gegevens in de brede zin van het woord mogen echter niet meegedeeld worden en
genetische tests zijn uitgesloten.
Een mogelijk nadeel van dit verbod op genetische tests kan zijn dat deze ook niet toegestaan
zijn wanneer ze in het voordeel van de cliënt zijn. De kandidaat – verzekerde mag dus niet
vrijwillig (ook niet op suggestie of aanraden van verzekeringsmaatschappijen of
tussenpersonen) genetische informatie geven om op die manier betere voorwaarden voor
zichzelf te creëren en bijvoorbeeld een lagere premie te bekomen.
• Het recht op privacy of bescherming van de persoonlijke levenssfeer komt ook meer dan
eens in het gedrang in bepaalde praktijken van verzekeraars. Hoewel de wet het gebruik van
genetische tests of meer in het algemeen van genetische gegevens verbiedt, blijken
verzekeringsmaatschappijen wel informatie te vragen over de medische geschiedenis van de
familie. Verzekeraars menen dan mensen te kunnen uitsluiten op basis van bijvoorbeeld harten
vaatziekten bij ouders of familieleden.
Bij verzekeringen gewaarborgd inkomen of arbeidsongeschiktheid blijken verzekeraars de
uitkering of prestaties van een bepaalde verzekering te laten afhangen van het volgen van
bijvoorbeeld een behandeling in een psychiatrisch instelling. Dit is een inbreuk op het recht op
privacy of de zelfbeschikking van de betrokken personen.
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
12
Het Vlaams Patiëntenplatform vzw formuleert volgende eisen:
- verzekeringspolissen mogen geen uitsluitingen omwille van ziekte of handicap meer bevatten, ook
niet wanneer een ziekte achteraf wordt uitgesloten met het voorwendsel dat de cliënt er
waarschijnlijk (onbewust) al jaren zonder duidelijke manifestatie van symptomen aan leed;
- alle uitsluitingen uit de dekking van gelijk welke verzekeringspolis, moeten steeds strikt beperkt en
limitatief blijven, in een klare en duidelijke taal geformuleerd worden en de bijzondere aandacht van
de verzekerde vragen;
- de privacy moet steeds gerespecteerd worden, ook in medische vragenlijsten;
- voorwaarden en termijnen mogen in geen geval eenzijdig door verzekeraars bepaald worden;
- voorwaarden en termijnen in verband met het overstappen van een collectieve naar een individuele
polis mogen in geen geval eenzijdig door verzekeraars bepaald worden;
- van alle hoven en rechtbanken, alle overheidsinstanties zoals de Controledienst voor
Verzekeringen (thans Commissie voor het bank, financie- en assurantiewezen), de Controledienst
voor Ziekenfondsen het Centrum voor Gelijkheid van Kansen en Racismebestrijding en de
verschillende ombudsdiensten wordt verwacht dat zij stipt toezien op de correcte toepassing van
bestaande wetgeving. Is er twijfel over de interpretatie van een polisbeding dan moet het belang
van de verzekerden steeds primeren.
3 Betaalbare verzekeringen
3.1 Een betaalbare verzekering
Premies moeten verzekeringstechnisch verantwoord zijn maar daarenboven ook ‘menselijk
aanvaardbaar’ zijn voor personen met een chronische ziekte of handicap. Het aanrekenen van een
bijpremie is voor deze mensen weliswaar beter dan algemene of bijzondere uitsluitingen, maar ook zo’n
bijpremie moet aanvaardbaar zijn.
Premieaanpassingen tijdens de loop van een contract mogen slechts uitzonderlijk worden doorgevoerd
op basis van redenen die, ook voor de verzekerden en niet alleen voor de verzekeraar, ‘redelijk en
objectief’ gerechtvaardigd zijn.
Het Vlaams Patiëntenplatform vzw wenst dat ziekenfondsen maar ook alle verzekeringsmaatschappijen
die verzekeringen aanbieden aan personen met een chronische ziekte of een handicap, meer aandacht
besteden aan solidariteit tussen gezonde en minder gezonde mensen. Onbegrijpelijk en dus ook
onaanvaardbaar is dat verzekeringsmaatschappijen zelf wel voor solidariteit pleiten wanneer zij menen
daarbij belang te hebben, zoals inzake overstromingen bijvoorbeeld, waar zij solidariteit ‘eisen’ tussen
mensen die wel, niet of zelfs nooit aan dit risico onderworpen worden. Waarom willen zij dan geen
solidariteit regelen tussen gezonde en zieke mensen, terwijl vast staat dat iedereen ziek kan worden?
Om problemen inzake onbetaalbare verzekeringen op te lossen, moeten overheid en
verzekeringssector, in open overleg met patiënten- en consumentenverenigingen, een aangepast
solidariteitssysteem ontwikkelen. Het Vlaams Patiëntenplatform vzw pleit voor een
basisverzekeringdienst (zie 1). Voor de financiering ervan kan inspiratie gezocht worden bij de
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
13
basisbankdienst maar ook bij ervaringen uit andere landen (recent bijvoorbeeld in Frankrijk de Code de
Déontologie).
3.2 Premiezekerheid voor cliënten
Als cliënten een polis afsluiten verwachtten zij premiezekerheid. De hoogte van de premie kan niet
eenzijdig door de verzekeraars aangepast worden. Willen verzekeraars de premie laten stijgen
naargelang de reële kosten in de praktijk toenemen dan kan dit enkel indien een onafhankelijke
instantie de stijging van de kosten open controleert en de uitkeringen meestijgen met de hoogte van de
premie.
Het Vlaams Patiëntenplatform vzw verwacht:
- Aanvaardbare en betaalbare premies voor personen met een chronische ziekte of handicap;
- Meer aandacht voor solidariteit tussen gezonde en ongezonde mensen;
- Premiezekerheid; de hoogte van de premie kan niet eenzijdig door de verzekeraars worden
aangepast.
4 Participatie van en overleg met patiëntenverenigingen
De Belgische verzekeringswereld blijkt tot nu toe weinig te voelen of daadwerkelijk te doen aan een
waarachtig en open overleg tussen alle bij verzekeringsproblemen en –oplossingen betrokken kringen.
Dit blijkt bijvoorbeeld duidelijk uit de ervaring in de Commissie voor Verzekeringen omtrent door
consumenten aangebrachte ernstige problemen, zoals de overdreven segmentatie in auto- en andere
verzekeringen of allerlei onrechtmatige bedingen en praktijken. Dit bleek zeer recent ook nog bij het
Gentlemen’s Agreement inzake autoverzekeringen, dat enkel besproken en gesloten werd tussen de
bevoegde minister van Economie, en de BVVO (Beroepsvereniging voor Verzekeringsondernemingen)
zonder enig open overleg met andere betrokkenen, zoals de Commissie voor Verzekeringen of de
Consumentenverenigingen).
Het Vlaams Patiëntenplatform vzw hoopt op een waarachtig en open overleg tussen alle bij
verzekeringsproblemen en –oplossingen betrokken partijen.
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
14
5 Samenvatting
Het Vlaams Patiëntenplatform vzw eist de waarborg van een recht op verzekering. Dit recht moet, onder
nader te bepalen maar geenszins beperkende voorwaarden, levenslang gelden voor alle aanvullende
verzekeringen inzake gezondheidszorgen en medische hulp, alle overlijdensverzekeringen en alle
familiale en gelijkaardige aansprakelijkheidsverzekeringen. Bovendien moet iedereen die in een
collectieve verzekering is opgenomen, het recht hebben om deze verzekering verder te zetten op
individuele basis. In afwachting van overheidsinitiatieven wenst het VPP dat
verzekeringsmaatschappijen in België zelf de nodige maatregelen nemen.
Daarnaast hecht het Vlaams Patiëntenplatform vzw belang aan aanvaardbare voorwaarden in
verzekeringspolissen. Verzekeringsmaatschappijen mogen niet discrimineren omwille van ziekte of
handicap. Daarenboven moet de privacy gerespecteerd worden, ook in medische vragenlijsten.
Bovendien worden verzekeringspolissen vaak in onbegrijpelijke bewoordingen opgesteld. Naast
onbegrijpelijke clausules hanteren verzekeraars in hun polissen nog te vaak een enge of restrictieve
interpretatie van bepaalde begrippen.
Andere belangrijke voorwaarden zijn dat de verzekeraars de voorwaarden en termijnen in geen geval
eenzijdig mogen bepalen. Ook wanneer er een overstap wordt gemaakt van een collectieve
verzekering naar een individuele verzekering, mogen de verzekeraars niet eenzijdig de voorwaarden en
termijnen bepalen.
Naast een algemeen recht op verzekering en aanvaardbare voorwaarden, vraagt het Vlaams
Patiëntenplatform vzw betaalbare verzekeringen en premiezekerheid. De hoogte van de premie mag
niet eenzijdig worden aangepast door de verzekeraar. Daarnaast moet er meer aandacht zijn voor de
solidariteit tussen gezonde en ongezonde mensen.
Tenslotte hoopt het Vlaams Patiëntenplatform vzw dat de betrokken partijen een waarachtig en open
overleg kunnen voeren over de verzekeringsproblematiek van personen met een chronische ziekte of
handicap.
6 Verwachtingen van het Vlaams Patiëntenplatform vzw
Met volledige steun en inzet van alle aangesloten patiëntenverenigingen en van de patiënten en hun
gezinnen die daarbij steeds mondiger worden, verwacht het Vlaams Patiëntenplatform vzw van:
Verzekeringsmaatschappijen en mutualiteiten:
• Dat ze niet enkel oog hebben voor hun eigen belangen of eisen inzake rendabiliteit of
responsabilisering maar ook voor de ware rechten en belangen van de verzekerde;
• Dat ze niet alleen naar de (kleine) letter van hun contracten of statuten handelen, maar ook
naar de geest en filosofie ervan zoals zij het zelfs steeds vooropstellen in hun eigen publiciteit;
• Dat ze zich bewust zijn van alle (menselijke) gevolgen van de weigering van een verzekering
voor personen met een chronische ziekte of handicap, maar ook voor het gezin;
• Dat private en sociale verzekeraars in hun polissen rechtsbijstand opnemen die in werking
treedt bij betwistingen;
• Dat ze voorzien in een waarachtige, onafhankelijke ombudsfunctie die mee waakt over de
rechten en belangen van verzekerden en aangeslotenen.
Vlaams Patiëntenplatform vzw Groeneweg 151 3001 Heverlee Tel.: 016/23.05.26 Fax: 016/23.24.46
E-mail: info@vlaamspatientenplatform.be
15
Medische adviseurs en andere artsen:
• Dat ze steeds rekening houden met de door de wet beschermende rechten van de patiënt en
met hun eigen plichten inzake medische informatie (zie wet op de patiëntenrechten).
Centrum voor Gelijkheid van Kansen:
• Dat ze hun bevoegdheid inzake antidiscriminatie maximaal benutten om personen met een
ziekte of handicap bij te staan in het bestrijden en voorkomen van elke discriminatie inzake de
gezondheidstoestand of de handicap.
Iedereen die personen met een chronische ziekte of handicap juridisch bijstaat (eveneens Hoven
en Rechtbanken):
• Dat bij de interpretatie en toepassing van alle verzekeringsclausules steeds meer aandacht
geschonken wordt aan de bescherming van de ‘zwakkere’, meer bepaald ten aanzien van
clausules die onevenwichtig of onrechtmatig zijn.
Parlementsleden:
• Dat ze voor de beveiliging van de rechten en belangen van personen met een chronische ziekte
of handicap concrete wetgevende initiatieven uitwerken en onmiddellijk in werking doen treden.
Bevoegde ministers en andere overheden:
• Dat ze hun bevoegdheden volwaardig aanwenden in het voordeel van mensen met een
chronische ziekte of handicap en andere consumenten.
Alle betrokken partijen:
• Dat ze allen werk maken van een open overleg over alle problemen die personen met een
chronische aandoening of handicap en hun gezinnen aanbelangen. Best wordt meteen van
start gegaan met een open overleg over een volwaardig recht op verzekering.
Vlaams Patiëntenplatform vzw
1 maart 2004