Federaal Actieplan Handicap: geeft richting, maar verdere uitwerking nodig

Het Federaal Actieplan Handicap 2025-2029 bevat 118 maatregelen. Autonomie, participatie en gelijke rechten staan centraal. De federale regering wil het handicapbeleid moderniseren. Toch blijft een belangrijke vraag open: hoe zet de regering deze principes om in regels die een merkbaar verschil maken in het dagelijks leven van personen met een handicap? GRIP bekijkt in dit artikel enkele maatregelen over werk, wonen, de beoordeling van handicap en dienstverlening. Elk van de maatregelen die GRIP hier benoemt, heeft een link met inkomen. Werk, wonen en inkomen zijn naast andere thema's belangrijk in het meerjarenplan van GRIP. De tussentitels tonen hoe GRIP naar de maatregelen kijkt.

Werken moet werkelijk lonen

Maatregel 20 kondigt een getrapt systeem aan. Dat is een systeem met verschillende stappen. Daarmee wil de regering het voor personen met een inkomensvervangende tegemoetkoming eenvoudiger, voorspelbaarder en flexibeler maken om de tegemoetkoming te combineren met inkomen uit werk. GRIP steunt die richting. Wie een inkomensvervangende tegemoetkoming ontvangt en begint te werken, moet vooraf kunnen inschatten wat dat betekent voor het totaalinkomen. Voor een persoon met een inkomensvervangende tegemoetkoming kan tijdelijke en heel beperkte tewerkstelling nu al tot een hoger totaalinkomen leiden. Toch is het door de regels voor de herberekening niet altijd duidelijk of en in welke mate de inkomensvervangende tegemoetkoming zal wijzigen. Soms weet iemand met een inkomensvervangende tegemoetkoming pas na 12 tot 24 maanden wat het volledige effect van werk op de tegemoetkoming is.

GRIP vraagt dat de inkomensvervangende tegemoetkoming geleidelijk en voorspelbaar daalt wanneer iemand die deze tegemoetkoming ontvangt, aan de slag gaat. Dat moet gelden voor werk van korte én lange duur. Ook de overgang tussen de inkomensvervangende tegemoetkoming en inkomen uit werk, een ziekte-uitkering, een werkloosheidsuitkering of een pensioen blijft ingewikkeld.

Ook de keuze om samen te wonen is een vorm van autonomie

Het plan noemt autonomie als een belangrijk principe en kondigt een brede modernisering van het stelsel van tegemoetkomingen aan. Toch bevat het geen specifieke maatregel die de financiële gevolgen van samenwonen voor personen met een inkomensvervangende tegemoetkoming hervormt. Wie een inkomensvervangende tegemoetkoming ontvangt en gaat samenwonen, kan een lagere tegemoetkoming krijgen. Daardoor kan iemand financieel afhankelijk worden van een partner. GRIP noemt dit de prijs van de liefde. Financiële gevolgen kunnen samenwonen, cohousing of een andere woonvorm bemoeilijken. Autonomie betekent dat mensen zelf bepalen hoe en met wie ze wonen.

De overheid moet daarom de negatieve financiële gevolgen van samenwonen voor personen met een inkomensvervangende tegemoetkoming verminderen. Regels mogen mensen niet onder druk zetten om alleen te wonen of een ongewenste woonvorm te behouden om hun inkomen te beschermen.

De integratietegemoetkoming moet kosten compenseren

De integratietegemoetkoming is bedoeld om bijkomende kosten door een handicap te compenseren. Ook het plan erkent dat. Die kosten kunnen bijvoorbeeld gaan over vervoer, hulpmiddelen, ondersteuning of aangepaste dienstverlening. Ze verdwijnen niet wanneer iemand met een integratietegemoetkoming begint te werken of een vervangingsinkomen ontvangt, zoals een ziekte- of werkloosheidsuitkering. Maatregel 21 wil de regels voor vervangingsinkomens aanpassen. Zo zou iemand met een integratietegemoetkoming deze tegemoetkoming minder snel verliezen na een periode van werk, gevolgd door ziekte of werkloosheid.

GRIP vraagt dat de functie van de integratietegemoetkoming duidelijk wordt beschermd. Bij een hervorming mag de inkomensvervangende tegemoetkoming niet stijgen terwijl de integratietegemoetkoming daalt. De integratietegemoetkoming moet haar eigen functie behouden: bijkomende kosten door een handicap compenseren.

Een beoordeling die verder kijkt dan de medische toestand

Maatregel 69 kondigt een nieuw systeem aan om de handicap te beoordelen. Het plan legt nog niet uit wat dit systeem precies zal beoordelen. Het is ook niet duidelijk hoe het samenhangt met maatregel 72 over de integratietegemoetkoming. Een beoordeling mag niet alleen kijken naar een diagnose of medische toestand. Ze moet ook rekening houden met drempels in de omgeving en met de ondersteuning die iemand nodig heeft om deel te nemen aan de samenleving.

GRIP wil daarom verschillende vragen apart bekijken. Welke ondersteuning heeft iemand nodig? Wat kan iemand zelfstandig doen? Hoeveel kan iemand verdienen door te werken? Welke bescherming van het inkomen is nodig? GRIP waarschuwt dat één schaal niet al deze vragen tegelijk goed kan beantwoorden. Bij een nieuwe beoordeling moeten ook deskundigen uit verschillende vakgebieden samenwerken. Zo kunnen zij rekening houden met de volledige situatie van de persoon. De rechten en beginselen van het VN-Verdrag Handicap moeten daarbij het uitgangspunt vormen. Maatregel 72 onderzoekt of de schaal voor de integratietegemoetkoming kan worden aangepast. De bestaande bescherming mag daarbij niet aanzienlijk achteruitgaan.

Eenvoudige dienstverlening zonder nieuwe uitsluiting

Maatregelen 74 en 75 gaan over duidelijke brieven, bereikbaarheid en een betere digitale dienstverlening. Het only-oncebeginsel is een goede stap. Dat betekent dat de overheid gegevens niet opnieuw vraagt wanneer ze die al heeft. Mensen hoeven informatie maar één keer te delen en moeten niet telkens opnieuw hun verhaal doen.

GRIP ziet daarnaast mogelijkheden om rechten automatisch toe te kennen wanneer de overheid over voldoende betrouwbare gegevens beschikt. Niet alle voorwaarden voor een recht kunnen altijd uit bestaande gegevens worden afgeleid. Soms blijft extra informatie of een persoonlijke beoordeling nodig. Mensen kunnen rechten mislopen wanneer de overheid werkt met foutieve, onvolledige of verouderde gegevens. Daarom moeten mensen weten welke gegevens de overheid gebruikt en waarom. Mensen moeten fouten ook eenvoudig en met ondersteuning kunnen laten rechtzetten. GRIP vraagt dat digitale dienstverlening de telefonische bereikbaarheid en fysieke contactmomenten aanvult. Ze mag die niet vervangen.

Goede richting, maar nu moet het concreet worden

Het Federaal Actieplan Handicap biedt een bruikbaar kader. Het erkent belangrijke principes en bevat maatregelen over werk, inkomen, beoordeling van handicap en dienstverlening. Sommige maatregelen zijn al concreet. Andere moeten nog worden onderzocht of uitgewerkt. De echte test ligt in de uitvoering. De regering moet duidelijk maken welke regels veranderen, wanneer dat gebeurt en hoe ze de resultaten zal meten. Ze moet ook tonen wat ze met de inbreng van personen met een handicap en hun organisaties doet. De tussentijdse evaluatie in 2027 wordt een eerste belangrijke test. Volgens GRIP moet die evaluatie per maatregel aantonen wat de regering heeft uitgevoerd en welk verschil dat maakt in het dagelijks leven van personen met een handicap.

GRIP vraagt de regering alvast om werk te maken van drie prioriteiten: voorspelbare regels voor de combinatie van werk en de inkomensvervangende tegemoetkoming; een hervorming van de financiële gevolgen van samenwonen voor personen met een inkomensvervangende tegemoetkoming; bescherming van de eigen functie van de integratietegemoetkoming. Alleen dan leiden de ambities uit het plan tot duidelijke rechtsregels, voorspelbare inkomens en rechten die echt gelden.