Visienota Kunsten en Cultureel Erfgoed neemt inclusie als uitgangspunt.

[ foto (c) Hannan Moens ]

Kwinten Van Heden is acteur en theatermaker. Hij werkt daarnaast als projectmedewerker cultuurparticipatie bij GRIP. Vanuit die rol voerde hij een uitgebreid onderzoek naar de positie van kunstenaars met een handicap binnen het culturele veld, waarbij hij zowel kansen als bestaande goede praktijken in kaart bracht en zo een landschapstekening maakte van de sector.

Het volledige onderzoek kan je hier lezen: GRIP onderzoek cultuurparticipatie.

Gewapend met die praktijkervaring en inhoudelijke expertise werpt hij een kritische blik op de Strategische Visienota Kunsten en Cultureel Erfgoed in Vlaanderen.

Een sterke visie, maar inclusie vraagt scherpere keuzes

Vlaams minister van Cultuur Caroline Gennez presenteerde die strategische visienota op 1 april 2026. Voor het eerst gebeurt dit in één gezamenlijk document voor zowel Kunsten als Cultureel Erfgoed, waarin de krijtlijnen voor het Vlaamse cultuurbeleid voor de komende jaren worden uitgezet. De ‘Strategische Visienota Kunsten en Cultureel Erfgoed’ (2026–2030) zet een ambitieus en samenhangend kader neer voor het Vlaamse cultuurbeleid. Ze erkent de huidige sterke positie van Vlaanderen op het cultureel wereldtoneel en legt daarmee de ambitie voor haar toekomstig beleid duidelijk hoog. De nota vertrekt vanuit een helder normatief fundament waarin cultuur wordt erkend als een universeel recht en publiek goed. Dat is  — een krachtige positionering in een tijd waarin gelijke kansen onder druk staan.

Voor GRIP vormt deze visienota een belangrijk vertrekpunt. Tegelijk maakt de confrontatie met het eigen onderzoek duidelijk dat er een duidelijk spanningsveld blijft bestaan tussen beleidsintenties en de dagelijkse realiteit van kunstenaars met een beperking. De ambitie is helder, maar de concrete uitwerking blijft op cruciale punten nog zoek.

Inclusie als uitgangspunt — maar voor wie?

De visienota benoemt inclusie expliciet als een van haar fundamenten en erkent dat structurele ongelijkheden deelname aan cultuur belemmeren. U leest het goed: inclusie als steunpilaar voor toekomstig cultureel beleid. Dat sluit nauw aan bij het uitgangspunt van GRIP dat inclusie een mensenrecht is, verankerd in internationale verdragen.

Tegelijk toont het GRIP-onderzoek over de positie van kunstenaars met een beperking in het Vlaams podium- en audiovisiueel landschap dat inclusie in het culturele veld vandaag nog te vaak wordt ingevuld als publiekswerking. De focus ligt op toegankelijkheid voor de toeschouwer, zoals aangepaste infrastructuur, audiodescriptie en communicatie, terwijl de positie van de kunstenaar zelf veel minder structureel wordt aangepakt.

Ook in de visienota blijft inclusie impliciet vooral verbonden met participatie. De vraag wie kunst maakt, onder welke voorwaarden en met welke ondersteuning, wordt minder concreet uitgewerkt. Daardoor blijft een essentieel deel van het inclusievraagstuk onderbelicht.

De kloof tussen participatie en kunstenaarschap

De onderzoeksnota van GRIP maakt duidelijk dat de grootste drempels zich situeren bij de toegang tot het kunstenaarschap zelf. Kunstenaars met een beperking botsen op structurele obstakels: ze stromen moeilijker in bij opleidingen, krijgen minder kansen bij audities en zijn vaak afhankelijk van informele netwerken die hen uitsluiten. Die realiteit staat in schril contrast met de ambities van de visienota. Hoewel de nota inzet op een ‘kunstenaarsgericht beleid’ en duurzame loopbanen, blijft onduidelijk hoe deze doelstellingen vertaald worden naar groepen die vandaag systematisch minder toegang hebben tot het veld.

De spanning is subtiel maar fundamenteel: een beleid dat inzet op algemene versterking van kunstenaars, bereikt niet automatisch wie structureel aan de rand staat. Zonder gerichte en concretere maatregelen dreigt inclusie een gedeelde waarde te blijven, maar geen gedeelde realiteit.

Structurele analyse: herkenning van een gedeeld probleem

Een van de sterkste elementen van de visienota is de scherpe analyse van de structurele uitdagingen binnen de sector. Thema’s zoals hoge werkdruk en een systeem dat ‘sneller produceert dan het kan dragen’ worden expliciet benoemd. Ongelijkheid wordt scherp geanalyseerd: door het te hoge werktempo en te veel artistieke output zijn er veel te weinig speelkansen,  en is er te weinig zichtbaarheid van kwetsbare groepen. In het huidig cultureel veld is er te weinig tijd voor kwaliteitsvolle reflectie en rust. Wie tussen de regels leest, merkt op dat de minister de normatieve productielogica sterk in vraag stelt en pleit voor een alternatieve manier van artistieke creatie. Dat is een belangrijk inzicht uit de nota.

Het GRIP-onderzoek bevestigt hoe deze productielogica specifieke groepen extra hard treft. Een veld dat draait op snelheid, flexibiliteit en informele afspraken sluit kunstenaars uit die nood hebben aan aangepaste werkritmes of ondersteuning.

Hier raken beleid en praktijk elkaar: de diagnose klopt. Net daarom wordt de vraag naar concrete oplossingen des te urgenter. Hoe vertaalt deze analyse zich naar een sector die ook effectief ruimte maakt voor andere manieren van werken?

Representatie: meer zichtbaarheid, maar nog geen eigenaarschap

De visienota benadrukt het belang van meerstemmigheid en pluralisme. Dat opent perspectieven voor een diverser kunstenveld waarin verschillende stemmen en verhalen een plaats krijgen.

Maar het GRIP-onderzoek toont dat representatie van personen met een beperking vandaag nog vaak beperkt en stereotiep is. Wanneer zij zichtbaar zijn, gebeurt dat te vaak in rollen waarin de beperking centraal staat of binnen een kader dat eerder bevestigt dan doorbreekt.

Echte inclusie vraagt meer dan alleen zichtbaarheid. Ze vraagt eigenaarschap: de mogelijkheid om zelf verhalen te creëren, vorm te geven en te delen. De visienota erkent het belang van diversiteit, maar laat open hoe die verschuiving naar volwaardige artistieke participatie concreet gerealiseerd zal worden.

Een kunstenaarsgericht beleid: potentieel en blinde vlekken

De keuze voor een kunstenaarsgericht beleid is een duidelijke sterkte van de visienota. De nadruk op duurzame loopbanen, eerlijke praktijken en zorgzame werkomgevingen biedt reële kansen om het veld structureel te versterken. Dat is een duidelijke en positieve keuze. Voor kunstenaars met een beperking biedt dit kansen, op voorwaarde dat hun specifieke positie wordt meegenomen in de uitwerking. GRIP pleit daarom voor een apart statuut voor de kunstenaar met een beperking: één die de persoon met een beperking in staat stelt om artistiek werk af te leveren, zonder te raken aan de specifieke zorgondersteuning.

Het ontbreken van concrete instrumenten, zoals aangepaste statuten of gerichte ondersteuning, wijst op een belangrijke blinde vlek. De intentie om zorgzaam te werken is aanwezig, maar vraagt verdere concretisering om ook effectief inclusief te zijn.

Van intentie naar implementatie

De visienota zet sterk in op dialoog, co-creatie en samenwerking. Dat participatieve karakter is een belangrijke troef en biedt kansen om inclusie structureel te verankeren.

Het GRIP-onderzoek onderstreept dat die betrokkenheid essentieel is: inclusie ontstaat pas wanneer kunstenaars met een beperking zelf mee vorm kunnen geven aan beleid en praktijk.

De uitdaging voor de komende jaren ligt dan ook niet in het formuleren van nieuwe principes, maar in het organiseren van die betrokkenheid op een duurzame en structurele manier.

Een sterk vertrekpunt dat verdere uitwerking vraagt

De ‘Strategische Visienota’ van minister Gennez is zonder twijfel een sterk en ambitieus document. Ze erkent de maatschappelijke waarde van cultuur, benoemt structurele uitdagingen en zet duidelijke lijnen uit voor de toekomst. Voor GRIP is dat een belangrijk en hoopgevend vertrekpunt.

Tegelijk toont de confrontatie met het eigen onderzoek dat inclusie van kunstenaars met een beperking nog onvoldoende concreet is uitgewerkt. De fundamenten zijn gelegd, maar de vertaalslag naar praktijk vraagt verdere keuzes.

De komende jaren zullen bepalend zijn. Niet om nieuwe ambities te formuleren, maar om bestaande principes waar te maken. Want als cultuur werkelijk een recht is voor iedereen, dan moet ook het kunstenaarschap dat zijn — niet alleen in visie, maar ook in de realiteit van het veld.